omnis amans amens

miłość w czasach psychologii ewolucyjnej


*Miłość. Opiewana przez poetów, większość utworów muzycznych, które powstały i każdą inną dziedzinę ludzkiej działalności. Komedia romantyczne kończą się tam, gdzie ona się tak naprawdę zaczyna. Dla wielu, prawdziwy sens istnienia. Prawdopodobnie rezultat płciowego podziału obowiązków i nowej strategii rozrodczej naszych przodków, wynikłej ze zmiany warunków środowiskowych na bardziej niesprzyjające, nie bez związku z ukrytą owulacją kobiet i *kwestią ogólnej zgodności tkankowej. A. sugeruje, że nie można jej zdefiniować, dla niektórych jest synonimem niewyjaśnionego.

Ja pokażę Ci miłość na wykresie i kilka wzorów na miłość.

* * *

Typowe fazy ludzkiego związku romantycznego i dynamika składników miłości; 1) faza zakochania 2) romantyczne początki 3) związek kompletny 4) związek przyjacielski 5) związek pusty. Gdzieś tam na końcu, niewypowiedziany, czai się rozpad związku. Gruba kreska oddziela poziom, poniżej którego dany czynnik przestaje mieć znaczenie - jeśli to on spajał związek, pozostaje tylko spakować walizki. Sercem oznaczono miłość taką, jaką najczęściej widzimy ją w kulturze popularnej. Jak widać, to tylko jeden jej aspekt a w dodatku - dopiero początek.
(za B. Wojciszke, Psychologia miłości)

Wykres opiera się na koncepcjach R. Sternberga, który wyróżnia trzy składniki miłości - intymności, namiętności i zaangażowania w podtrzymanie istnienia związku. Intymność, nazywana także bliskością, to wszelkie pozytywne uczucia (i wynikające z nich działania), które powodują, iż partnerzy przywiązują się do siebie i stają się wzajemnie zależni. Zalicza się tu dbanie o dobro partnera, wzajemny szacunek, wzajemne zrozumienie, zaufanie, i poczucie, iż można na siebie liczyć, dzielenie się życiem, przeżyciami i dobrami, dawanie i otrzymywanie wsparcia czy też wreszcie wymiana intymnych informacji... Intymność bywa opisywana także jako zawężanie kręgu zainteresowanych pewnymi kwestiami do dwóch osób. Namiętnością nazywamy wszelkie te emocje i uczucia (pozytywne i negatywne), które związane są z osobą SO (ZI?). Zachwyt, pożądanie, przyjemność, radość, podniecenie, tęsknota, zazdrość, niepokój... Zalicza się do niej także powszechnie znane fizjologiczne objawy zakochania, takie jak odurzenie drugą osobą, przyśpieszone bicie serca, nieobecne spojrzenie, przypływy energii a także pragnienie fizycznej bliskości i dążenie do jego realizacji. Zaangażowanie to swego rodzaju decyzja odnośnie tego, ile w dany związek inwestujemy - myśli i działania, które podejmujemy po to, by stawał się coraz bliższy i trwał pomimo przeciwności.

Każdy z tych składników jest zmienny w czasie (wykres) i, tu przykra wiadomość, naturalny bieg rzeczy jest dla nas niekorzystny - miłość trwająca siłą inercji zmierza ku wygaśnięciu uczucia. Nie wynika to z sytuacji zewnętrznej, złowrogich sił, które próbują zniszczyć piękną i tragiczną miłość (to takie romantyczne), a z samej natury ludzkiego uczucia. Faza zakochania, kiedy dominuje namiętność, ze wszystkimi jej legendarnymi symptomami (porównywalnymi niekiedy z zaburzeniami psychicznymi), jest bardzo obciążająca dla organizmu i jej  utrzymywanie, choć bardzo nagradzające, jest na dłuższą metę niemożliwe i nieopłacalne.Według różnych badań trwa to od roku do 3-5 roku, przypuszcza się, że po to, aby utrzymać parę razem tak długo, by umożliwić przetrwanie potomka. To, co stanie się potem zależy od tego, co partnerzy wypracowali. Zdanie się tylko na uczucia na ogół w nieunikniony sposób prowadzi do fazy związku pustego i jego rozpadu.

Oczywiście każdy związek jest inny i pewnych rzeczy może "brakować" - prezentowana kolejność jest "najczęstsza", nie zaś "obowiązująca". Schemat jest uogólniony, m.in. na podstawie badań przeprowadzonych na dużej liczbie par odpowiadających na pytania odnośnie swoich związków.

* * *

Rozgoryczeni, nieszczęśliwie zakochani i porzuceni zwykli mawiać iż miłość to tylko chemia. Rzeczywiście, miłość ma wzory chemiczne.

 Miłość niejedno ma imię

W jednym z badań (notabene nagrodzonych IgNoblem) porównano poziom serotoniny, neuroprzekaźnika odpowiadającego między innymi za rytm snu, nastrój i poziom agresywności, u osób silnie zakochanych, osób ze stwierdzoną nerwicą natręctw i osób z grupy kontrolnej. Okazało się, iż na podstawie badań krwi nie można jednoznacznie stwierdzić, czy osoba badana jest w danym momencie zakochana, czy też nie. Z drugiej strony, wykazano, że osoby z zaburzeniami kompulsywnymi i osoby zakochane mają podobnie obniżony poziom serotoniny. Badania pokazują także, że leki antydepresyjne z rodzaju SSRI (selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny - wpływających na gospodarkę serotoniną w mózgu) powodują, iż zażywający je ludzie nie są zdolni do odczuwania romantycznych aspektów miłości. Leki nie pozwalają im odczuwać obsesyjnych myśli, które towarzyszą zakochaniu. Co niejako dowodzi starej prawdy, iż każdy zakochany jest szaleńcem.

Ale jak to jest z tą chemią? Co właściwie dzieje się w naszym mózgu, kiedy jesteśmy zakochani?

Zakochanie jest nałogiem. W początkowych fazach miłości, intensywnie wydzielana jest fenyloetyloamina (PEA), substancja podobna do amfetaminy, o własnościach odurzających, euforycznych i pobudzających. Odrzucenie naszych uczuć wiąże się z przymusowym odstawieniem źródła pozytywnej stymulacji i dlatego jest tak bolesne - cierpimy na zespół odstawieniowy. To PEA odpowiada za dobry humor, bujanie w obłokach, rozmarzenie, rozkojarzenie i uczucie błogości. Możliwe, że odpowiada także za *euforię biegacza, jest również wytwarzana w wyniku aktywności fizycznej; występuje także w czekoladzie, choć obecnie wydaje się mało prawdopodobne, by spożywane w ten sposób ilości były znaczące. Jej poziom opada dość szybko, by nie doprowadzić organizmu do stanu wycieńczenia. To dlatego zauroczenie mija tak szybko.

Jednocześnie wzrasta także ilość produkowanej dopaminy, neuroprzekaźnika satysfakcji, euforii i rozkoszy. Można by rzec, że całe życie jest poszukiwaniem dopaminy, gdyż jej produkcja jest częścią systemu nagrody i kary, naszego drogowskazu odnośnie tego, co jest przyjemne (tym samym - na ogół - służy przetrwaniu; narkotyki są drogą na skróty do pobudzenia produkcji dopamin) i czemu warto się oddawać. Jej poziom silnie wzrasta np. w trakcie aktu seksualnego, spożywania smacznych pokarmów (czyli tych, które zawierają wartościowe składniki odżywcze - fast-foody zawierają je w kolosalnych ilościach i dlatego tak je uwielbiamy). Wysoki poziom C₈H₁₁NO₂=duża przyjemność; organizm mówi nam w ten sposób, że robimy to, co powinniśmy. W zamierzeniu. Znalezienie partnera - to jest to!

Dopamina, wraz z serotoniną, ma duże znaczenie także w fazie, kiedy zauroczenie mija a, przy odrobinie szczęścia i wspólnego wysiłku, związek przechodzi w fazę głębokiego przywiązania.Reakcje fizjologiczne takie jak palpitacje serca, drżenie dłoni, zaczerwienie i pocenie się na widok ukochanej osoby (czyżby rozsiewanie feromonów?) a także niezauważalne dla nas samych, lecz zauważalne (i bardzo atrakcyjne) dla drugiej osoby - rozszerzanie źrenic, to skutek działania adrenaliny, hormonu walki i ucieczki, przygotowującego nasz organizm do intensywnego działania. W fazie budowania trwalszego związku, dużą rolę odgrywają także endorfiny o działaniu zbliżonym do morfiny. Obniżają wrażliwość bólową a także wywołują stan uspokojenia, dobrego samopoczucia, radości i zadowolenia.

Ci szczęściarze, którym udało się szczęśliwie wejść i trwać w fazę związku kompletnego, prawdopodobnie pozostają pod wpływem oksytocyny, neuroprzekaźnika nazywanego niekiedy cuddle chemical, odpowiadającego za sprawne funkcjonowanie ludzkich interakcji - przywiązanie, zaufanie, szczodrość, możliwe, że także za współczucie. U kobiet odpowiada również za pobudzenie seksualne, wydzielana jest w czasie akcji porodowej (przywiązanie), orgazmu (przywiązanie) i karmienia piersią (przywiązanie, uczucia macierzyńskie). Nie do końca poznaliśmy rolę wazopresyny, ale przypuszczalnie odpowiada za męską stronę przywiązania - zazdrość, instynkt terytorialny, agresję i poczucie przynależności w związku. Pewne dysfunkcje receptorów wazopresyny korelują z męską niewiernością i zachowaniami antyspołecznymi. Gdzieś w tym wszystkim jest także testosteron, u obojga płci *odpowiadający za pożądanie seksualne, jego poziom jest nie bez związku z męską wiernością.

Artykuł o tym, jak zbadać chemię własnego wesela.

grafika:

serce - Stanwhit607, grafika w domenie publicznej, za WikiCommons

PEA: w. strukturalny (domena publiczna); model cząsteczki - Ben Mills (domena publiczna)

dopamina: w. strukturalny (domena publiczna); model cząsteczki - Sbrools (*GFDL 1.2)

wazopresyna: model cząsteczki - Fvasconcellos (domena publiczna)

oksytocyna: w. strukturalny - Edgar101 (domena publiczna); model cząsteczki - Fvasconcellos (domena publiczna)

testosteron: w. strukturalny - Harbin (domena publiczna); model cząsteczki - Ben Mills (domena publiczna)

serotonina: w. strukturalny (domena publiczna); model cząsteczki (domena publiczna)

bodźce, bodźce, BODŹCE!

zob. też: mentalny detoks

孔子, czyli *Konfucjusz, Chiny 2010, biograficzny, reż. Hu Mei

Nie widziałem ich tak znowu wiele (ale lubię z kolei, kiedy robią na mnie wrażenie), lecz zwiastun tego filmu długo nie mógł wyjść mi z głowy. Był miłą odmianą w czasach, gdy nawet filmy biograficzne (Invictus o N. Mandeli i Creation o K. Darwinie) reklamuje się wypakowanymi akcją i emocjami zwiastunami o teledyskowym montażu, a ja osobiście czuję się przestymulowany dzisiejszymi czasami. Chińska specyfika czy po prostu nie da się zrobić wartkiego filmu o mistrzu Kong?

Zwróć któregoś razu uwagę na sposób w jaki pokazuje nam się cokolwiek w telewizji. Spójrz na ekran odbiornika kątem oka, tak, by nie rejestrować znaczenia tego co się dzieje a jedynie to, jak zmienia się obraz. Zaobserwuj nieustanne zmiany ujęć, błyskawiczne przejścia pomiędzy kadrami i szybką pracę kamer. Do granic możliwości posunięto to w niegdysiejszej telewizji muzycznej, gdzie wymóg wizualnej atrakcyjności spełnia się nawet poprzez nieustanne zmienianie kąta (dla samego zmieniania kąta) pod jakim kamera rejestruje obraz. Twoje oko nie ma szans by odpocząć choćby przez chwilę (a Twoje pola wzrokowe mają nad czym pracować przez cały czas). Statystyki pokazują, że przeciętne ujęcie w telewizji trwa dziś 3,5 sekundy.

Tak wyglądały wiadomości telewizyjne kiedyś. Fakt, że dziś byłyby porażająco nudne, co oznacza, że stymulowałyby niedostatecznie w obliczu ilości bodźców, które otrzymujemy na co dzień. Nie wytrzymałyby konkurencji i dlatego stacje telewizyjne i wytwórnie filmowe prześcigają się w wynajdywaniu nowych zaskakujących (lub po prostu sprawdzonych) sposobów, by naszą uwagę pozyskiwać. Nasze mózgi powstały po to, by przetwarzać informacje z otoczenia - lubią i chcą to robić, do pewnych granic - a telewizja (i inne media) są po to, by im to umożliwiać.

* * *

Podtytuł filmu doskonale oddaje istotę tego, po co chodzimy do kina. Kiss-kiss, bang-bang (powstało nawet kilka filmów o tym tytule). Sfera związków intymnych pomiędzy ludźmi i sfera rywalizacji o pozycję społeczną to jedne z naszych najważniejszych zadań. Nasze mózgi ewoluowały w środowisku, w którym zmuszone były się tym zajmować (jesteśmy potomkami tych hominidów, które robiły to na tyle skutecznie, że udało się im w tych zawiłościach odnaleźć) - analizowanie tych dwóch obszarów życia to jedne z ich podstawowych zadań. Lubią i chcą to robić.
Inny ich zwyczaj to poszukiwanie bodźców wywołujących emocje informujące nas o zagrożeniu. Rezultat jest taki, że przeważają złe wiadomości (badania na temat zawartości programów informacyjnych):

grafika:

plakat filmowy za filmweb.pl

kadr z teledysku Wolność słowa - Püdelsi

byliśmy gatunkiem zagrożonym wyginięciem

z badań nad trzecim szympansem:

Dowolna populacja szympansów jest bardziej zróżnicowana genetycznie niż cała ludzkość - choć wydajemy się sobie tak bardzo różni, jesteśmy do siebie bardziej podobni, niż sobie wyobrażasz. Dlaczego? Może dziś odpowiadamy za Szóste Wymieranie, największe w dziejach Ziemi i wraz z hodowanymi przez nas zwierzętami stanowimy większość biomasy tej pięknej planety, ale kiedyś to naszym przodkom groziło wyginięcie. To, że dzisiaj czynimy sobie Ziemię zanieczyszczoną to właściwie cud i wiele nie brakowało, byśmy podzielili los milionów innych gatunków, które wyginęły.

Zawzięcie dobijamy do siódmego miliarda a co trzy sekundy na świecie rodzi się dziecko ale kiedyś nie było tak różowo. Ledwie 1,2 miliona lat temu, kiedy nasi przodkowie (wtedy jeszcze należący do gatunku Homo erectus) po raz pierwszy wychodzili z Afryki, było nas na świecie tylko 18 500 (moje rodzinne miasteczko ma mniej więcej taką populację, trudno ukryć tam cokolwiek), wynika z badań genetycznych. Naukowcy pracujący nad odnawianiem populacji zagrożonych wyginięciem prymatów - m.in. szympansów i goryli, odpowiednio 22 i 25 tysięcy osobników na wolności - obawiają się, że jest ich zbyt mało, by być spokojnym o przetrwanie ich gatunków. W rywalizacji o przestrzeń życiową (oj, bo zabrnę w nieuchronne porównanie z działalnością nazistów) nie mają szans z dumną Koroną Stworzenia.

 Kolejne wąskie gardło, przez które nasi przodkowie musieli przejść, miało miejsce 70 000 lat temu i było skutkiem niewyobrażalnie potężnej erupcji superwulkanu Toba - przypuszczalnie miała ona moc 1 gigatony TNT (50 000 x Fat Man zrzucony na Nagasaki). Nie tylko my mieliśmy wtedy kłopoty, jako, że cały ziemski ekosystem został zdewastowany kiedy w skutek odcięcia dopływu światła słonecznego przez pyły wyrzucone w czasie wybuchu nastąpiła niesławna nuklearna zima. Przypuszcza się, że afrykańska populacja, wtedy już Homo sapiens, została ograniczona do 15 000 osobników (według niektórych - 5-10 tysięcy). Zagładę wraz z nami przetrwali Neandertalczycy, Hobbici z wyspy Flores i indyjska populacja Homo erectus, reszta gatunku H. erectus prawdopodobnie nie miała tyle szczęścia.

Jesteśmy potomkami tej populacji małego miasteczka. Dzieli nas od nich ledwie kilka tysięcy pokoleń w czasie których zdołaliśmy uzurpować sobie wyłączne prawo własności *trzeciej planety od Słońca. Nasz ostatni wspólny przodek w linii żeńskiej (Mitochondrialna Ewa) żył mniej więcej 140 000 lat temu zaś ostatni wspólny dla wszystkich żyjących na Ziemi ludzi przodek linii męskiej, Y-chormosomalny Adam, żył ok. 60-70 tysięcy lat temu, co zbiega się z kataklizmem spowodowanym przez erupcję Toba i naszego wyjścia z Afryki. Ziemię zamieszkiwało wtedy kilka inteligentnych gatunków hominidów, do czasów współczesnych najprawdopodobniej* dotrwaliśmy tylko my. Możliwe, że dlatego, że polubliśmy frutti di mare (podczas, gdy podstawowym źródłem białka w diecie naszych kuzynów były coraz rzadsze wielkie ssaki) , rozważa sie też (mało prawdopodobny) powolny ale systematyczny holokaust innych gatunków (jadaliśmy ich dzieci i robiliśmy sobie z nich ozdoby). Być może mieliśmy po prostu szczęście a Neandertalczycy nie podnieśli się po podobnym ewolucyjnym wąskim gardle.


* odrażający człowiek śniegu, Sasquatch, Wielka Stopa, orang-pendek i inne małpoludy widywane w różnych częściach świata miałyby być jakoby ostatnimi przedstawicielami innych gatunków człowiekowatych

grafika: Banksy, zdjęcie atomicShed

przechodząc na czerwonym dajesz przykład przełamywania warunkowania, część II

Wszystko co potrzebne jest do triumfu zła to dobrzy ludzie nie robiący nic.

Powszechnie wiadomo, iż dłuższe wystawienie na prąd o napięciu 230 V jest dla człowieka najczęściej śmiertelne. Czy świadomie poraziłbyś kogoś prądem? Jakie są szanse, że naraziłbyś nieznaną Ci osobę na kontakt z prądem o napięciu 450V ? Żadne? A gdyby tak... ktoś Ci kazał?

Zapytani o zdanie psychiatrzy stwierdzili, iż w podobny sposób postąpi 0,1% ludzi. Obstawiali skrajne przypadki sadyzmu. Ich optymizm zaskakuje już na tym etapie - mówi się, że psychopaci, osoby niezdolne do odczuwania emocji, w tym współczucia, stanowią nie mniej niż 3% populacji. Sondaż przeprowadzony pośród studentów wykazał, iż nieco mniej wierzą oni w ludzi - według ich szacunków, takich skrajności spodziewać by się można po 1-2% badanych.

Eksperyment przeprowadzony przez Stanleya Milgrama pokazuje, że prawie wszyscy ludzie gotowi są zadać nieznanemu sobie człowiekowi kilkadziesiąt porażeń prądem o rosnącej sile, jeśli przekonać ich, że biorą udział w eksperymencie a osoba wydająca polecenie sprawia wrażenie autorytetu. Badanym powiedziano, iż biorą udział w badaniach nad pamięcią - byli przekonani, iż pełnią rolę pomocników eksperymentatora a ich zadaniem będzie aplikowanie wstrząsów elektrycznych w razie błędnej odpowiedzi osobie uczącej się pewnej listy słów. Wszystko było oczywiście sfingowane. Nikt nie dostawał wstrząsów, choć postarano się o wiarygodność - badani uczestniczyli w przytwierdzaniu aparatury do ciała "ucznia" i słyszeli coraz sugestywniejsze wrzaski po porażeniu. Najsilniejszy szok z serii (oznaczony na podziałce aparatury jako "XXX")  zaaplikowało "uczniowi" 65% badanych. Nikt z badanych nie zaprzestał rażenia prądem, gdy ofiara wyraźnie o to prosiła, nawet wtedy gdy zaczęła wyraźnie wołać o pomoc. 80% uczestników zawzięcie kontynuowało mimo, iż "uczeń" wspominał, że ma kłopoty z sercem.

Milgram przeprowadził eksperyment próbując zrozumieć na czym polegał mechanizm sprawiający, iż zwykli ludzie brali udział w szaleństwie Holokaustu. Zakładał, że Niemcy byli w jakiś sposób charakterologicznie predysponowani do posłuszeństwa i w naturalny sposób wpasowali się w klimat nazizmu i eksterminowania narodów. Początkowo zamierzał przeprowadzić w USA badania porównawcze i następnie właściwe na terytorium Niemiec.

Badania powtórzono w niezliczonej ilości warunków na całym świecie i na przestrzeni wielu lat. Potrzeba zrobienia wszystkiego, byle tylko nie sprzeciwić się autorytetowi, okazała się uniwersalna i ponadczasowa. Wzrost naszych szans na skuteczne przeciwstawienie się spowodować może np. obserwowanie buntu innych osób (właśnie dlatego systemy totalitarne tak zawzięcie usuwają wszelkie przejawy skutecznego nieposłuszeństwa a buntowników określa się mianem chorych psychicznie), sprzeczne opinie wydających polecenia (znane z sytuacji rodzinnych zjawisko "podważania autorytetu" jednego rodzica przez drugiego), wydawanie rozkazów przez zwykłego człowieka czy też możliwość samodzielnego wyboru wysokości zaaplikowanych wstrząsów (jesteśmy raczej dobrzy niż źli?). Z drugiej strony, obserwowanie innej osoby zadającej wstrząs sprawia, że 100% dociera do najwyższego pułapu. Dowód społecznej słuszności w czystej postaci.

film przedstawiający współczesną replikację eksperymentu

Dlaczego więc słuchamy autorytetów? Ponieważ jesteśmy małpami, tyle, że nagimi. Obowiązujący w ludzkim świecie skomplikowany system społecznych hierarchii (z drugiej strony, brak hierarchiczności jest jednym z elementów mitu szlachetnego dzikusa) ma swoje plusy, to oczywiste. Dzięki niemu osiągnęliśmy to, co osiągnęliśmy - umożliwia on podział dóbr, rozdział ról, skuteczność działania i podejmowania decyzji. Posłuszeństwa uczy nas rodzina, szkoła, życie w państwie, służba wojskowa, religie (por. konfucjanizm)... Bardzo często inni ludzie wiedzą od nas więcej i lepiej (zwłaszcza, gdy my wiemy jeszcze niewiele) - w takich sytuacjach rzeczywiście rozsądniej jest wysłuchać kogoś kompetentnego. Wszystko to na ogół działa, chyba, że akurat nie...

Kiedy nie trzeba myśleć, na ogół nie myślimy. Jesteśmy *skąpcami poznawczymi i zadowalamy się taką interpretacją, która pasuje do tego, co już wiemy - nie wymaga większego wysiłku intelektualnego i sprawia, że z radością stwierdzamy, iż wiemy o co chodzi. W rezultacie wyjątkowo skutecznie działają na nas schematy symboli autorytetu i wysokiego statusu - tytuły (tego samego człowieka przedstawionego jako wyższego w hierarchii uniwersyteckiej oceniamy jako tym wyższego, im wyższy ma tytuł), znane nazwiska (te same artykuły naukowe i książki są odrzucane lub przyjmowane w zależności od renomy nazwiska, które je firmuje) mundury (50% osób ustępuje miejsca w pociągu nie pytając o powód gdy je o to poprosić, niemal 100% gdy prośbę formułuje osoba w sfingowanym mundurze; ogółem dziwne prośby spełniamy bardzo często gdy formułuje je ktoś w mundurze, co udowadniano na wiele sposobów - widocznie ma jakiś powód by nas o to prosić) czy ubiór znamionujący wysoką pozycję społeczną (3,5 raza więcej osób podąża na czerwonym świetle za osobą w garniturze niż we flanelowej koszuli) czy zawody obdarzone wysokim zaufaniem społecznym (właśnie dlatego dr Lubicz Tomasz Stockinger reklamował bezpieczną jazdę). Takie symbole bardzo łatwo zawłaszczyć i jeszcze prościej wykorzystać przeciwko nam.

* * *

Znanym z historii przykładem tragicznego w skutkach posłuszeństwa autorytetom jest historia masakry w My Lai, zbrodni wojennej popełnionej przez żołnierzy amerykańskich w Wietnamie.

O 5.30 podoficerowie zrywają z polowych łóżek ponad 150 żołnierzy Kompanii C zwanej w wojskowym slangu Charlie. Znakomita większość żołnierzy to dwudziestolatkowie. Kompania "Charlie" jest częścią Task Force Barker, działającej w południowowietnamskiej prowincji Quang Ngai, dowodzonej przez płk. Franka Barkera grupy bojowej amerykańskiej armii.

Wielu szeregowców jest na wpół przytomnych - przez pół nocy, zamiast spać, rozmawiali o czekającej ich rankiem akcji. Poprzedniego dnia na odprawie oficerowie ze sztabu grupy Barkera poinformowali, że celem kompanii C jest zwarty kompleks wiosek, przez Amerykanów nazywanych zbiorczo My Lai, leżący w odległości zaledwie 20 km od umocnionej bazy grupy Barkera. Wedle danych kontrwywiadu wojskowego My Lai jest matecznikiem partyzantów z 48. batalionu Wietkongu. Na odprawie kpt. Ernest Medina podkreślił, że ta misja jest misją niszczycielską. Żołnierze mają w My Lai zabić wszystko, co się rusza, spalić domostwa, zniszczyć studnie.

cytat za religiapokoju.blox.pl

Żołnierze rozkaz wykonali bardzo dokładnie. Tamtego dnia zabili kilkuset cywilów (w zależności od źródła 347 lub 504), przede wszystkim starców, kobiety, dzieci i niemowlęta. Mieszkańców wioski torturowano i gwałcono. Z masakry ocalało kilkanaście osób, dzięki pilotowi helikoptera który zagroził żołnierzom otwarciem ognia. Służba wojskowa to w oczywisty sposób oddanie części swojej wolności pod dowództwo innych z ludzi, z założeniem, iż ich osąd jest słuszny. To działa, czasami tylko prowadzi to *masakr cywili.

Wchodząc na pokład samolotu i rozsiadając się wygodnie w fotelu lotniczym prawdopodobnie czujesz się bezpiecznie wiedząc, że jesteś w dobrych rękach. Uważasz, że siedzący za drążkami sterowniczymi piloci są kompetentni i dobrze przygotowani do swojej pracy, skoro pozwolono im ją wykonywać. Najprawdopodobniej tak właśnie jest. Nie jesteś w tym przekonaniu odosobniony, podobne żywi załoga samolotu. Problem polega na tym, że w rezultacie na ogół nie kwestionuje niczego, co wychodzi z ust kapitana, nawet jeśli jest to w oczywisty sposób absurdalne i przeczy temu, co ludzie ci powinni wiedzieć. Zjawisko to nazywamy kapitanozą - bezrefleksyjnym przeniesieniem kontroli nad sytuacją na osoby uważane za autorytety. Przekonaliśmy się tym dzięki statystykom dotyczącym przyczyn katastrof samolotowych amerykańskiego Federalnego Zarządu Lotnictwa (na marginesie: 65% katastrof ma miejsce z powodu czynnika ludzkiego).

oryginalna publikacja na ten temat

Podobne sytuacje dzieją się w innych miejscach w których mamy poczucie, iż jesteśmy w dobrych rękach - w szpitalach (nie zrozum mnie źle - najprawdopodobniej jesteśmy i kompetencja personelu medycznego nie jest wątkiem, który poruszam). W pewnym z amerykańskich badań, pielęgniarki przebywające na szpitalnym oddziale odbierały telefon od nieznanego im (ale pracującego w danym szpitalu) lekarza. Polecał on podanie pacjentowi pewnego lekarstwa, tak, by mogło zacząć działać jeszcze przed jego przyjściem, polecenie wydania leku miał wypisać już po przyjściu na oddział. Lekiem wskazywanym przez lekarza był specyfik o nazwie Astroten, jego dawka miała wynieść 20 mg. Problem polegał na tym, że na opakowaniu leku znajdowała się informacja, iż dawka zalecana to 5 mg i ostrzeżenie, iż 10 mg to dawka maksymalna. Pielęgniarki zapytane o prawdopodobieństwo takiego postępowania  w 10 na 12 przypadków zaprzeczyły że spełniłyby polecenie. W rzeczywistości, 21 na 22 pielęgniarki były gotowe je wypełnić, nim powstrzymał je lekarz prowadzący badanie (w buteleczkach znajdowała się nieszkodliwa substancja). Innym, często przytaczanym, przykładem jest doodbytnicza aplikacja kropli do uszu dokonana w wyniku błędnego odczytania zapisu R ear (prawe ucho) jako rear (tyłek).

Właściwy łańcuch dowodzenia i przejrzystość hierarchii jest konieczna w sytuacji, gdy podejmowane decyzje rysują granicę pomiędzy życiem a śmiercią. Historie te pokazują jednak jak bardzo w pewnych poukładanych rutyną sytuacjach gotowi jesteśmy bezgranicznie zaufać dostrzeganym autorytetom, co może niekiedy mieć poważne konsekwencje.

* * *

Kolejnym powszechnie znanym i jednocześnie tragicznym przykładem tego jak działamy na automatyzmach będąc w środowisku społecznym jest rozproszenie odpowiedzialności, znane też jako efekt Genovese (od Kitty Genovese, zamordowanej przed swoim domem na oczach sąsiadów) lub efekt widza (w *wersji wykopowej byłoby to pewnie widza effect). Przykładów występowania tego zjawiska nie trzeba daleko szukać, media dostarczają ich bardzo często, najczęściej opatrzone są etykietką "znieczulica społeczna". To nie do końca tak.

Efekt dyfuzji odpowiedzialności polega na spadku prawdopodobieństwa udzielenia pomocy ofierze jakieś kryzysowego wydarzenia wraz ze wzrostem liczby świadków. Logika nakazywałaby coś zupełnie odwrotnego, praktyka i eksperymenty pokazują, że jest odwrotnie. Dlaczego tak się dzieje? Sytuacjom kryzysowym bardzo często towarzyszy niedoinformowanie - widząc człowieka szarpiącego dziecko na ulicy skłonni jesteśmy wyobrazić sobie naprawdę wiele wyjaśnień sytuacji, również te, które pozwolą nam uzasadnić brak reakcji z naszej strony - ukryta kamera, niesforny dzieciak, ktoś już na pewno zareagował, itp. (wieść gminna niesie, iż instytuty psychologii uniwersytetów to najgorsze miejsce na zasłabnięcie, tak wysoki jest tam poziom nieufności wobec niejasnych sytuacji). W sytuacjach, kiedy nie wiemy jak postępować, szukamy wskazówek u innych ludzi - obserwując ich zachowania wnioskujemy jak powinniśmy postąpić. Czasem nie ma czasu pomyśleć, trzeba po prostu zadziałać - w takich sytuacjach chętnie idziemy na skróty i podglądamy innych ludzi. To bardzo pożyteczne w warunkach naturalnych, gdy wymagana jest ścisła współpraca stada, nieco mniej wtedy, gdy wszyscy są jednakowo zagubieni. Łatwo wtedy dojść do wniosku, iż skoro nikt nic nie robi, my też nie powinniśmy się wychylać.

Ciebie to oczywiście nie dotyczy. To w zasadzie możliwe. Ale uwierz mi kiedy mówię, że większość ludzi których znasz, dotyczy prawie na pewno. Kiedy następnym razem zobaczysz leżącego na ziemi człowieka i pomyślisz, że ktoś na pewno zareagował, wiedz, że najprawdopodobniej każdy pomyślał dokładnie to samo.

Potwierdzenie reż, Arczi

* * *

Dlaczego rozpocząłem takim wywrotowym tytułem? Oczywiście nie twierdzę, że powinieneś wbiegać pod samochody na czerwonym świetle. Użyj wyobraźni, to rzeczywiście idiotyzm. Umówmy się - w ogóle nigdy nie twierdzę, że powinieneś łamać przepisy. Chciałbym jednak, żebyś miał świadomość, że w okablowaniu Twojego mózgu są ukryte pewne mechanizmy posłuszeństwa i naśladownictwa - w jednych sytuacjach bardzo praktyczne, w innych stwarzające możliwość wykorzystania ich przeciwko Tobie. Ja o tym wiem, Ty też już wiesz i bez problemu poczytasz o tym w internecie. Ci, którzy mają ochotę zrobić z tej wiedzy użytek dla własnej korzyści nie będą mieć większych trudności z uzyskaniem dostępu do tych informacji
Myśl, mój drogi Czytelniku. Staraj się unikać automatyzmów. W przeciwnym razie, może się okazać, że oddasz się komuś w niewolę, gdy Cię o to poprosi. Lub zrobisz rzeczy, których nigdy się po sobie nie spodziewałeś.

grafika:
plakat dotyczący masakry w My Lai - Art Workers' Coalition
po prostu wypełniam rozkazy - pomysł