przechodząc na czerwonym dajesz przykład przełamywania warunkowania

Disobedience is the true foundation of liberty. The obedient must be slaves

niewyczerpana *skarbnica cytatów

QUESTION EVERYTHING

napis na murze

Why would I?

...i dopisek

Z notatnika marsjańskiego antropologa:

Poniedziałek rano, przejście kolejowe na drodze wiodącej na teren kampusu uniwersyteckiego. Rozpoczynający zajęcia o pełnej godzinie w najlepszym razie dotrą na ostatnią chwilę. Opuszczony szlaban i sygnał dźwiękowy oznajmiający, iż w najbliższym czasie spodziewać się można pociągu. Do przejścia jest raptem kilka metrów przez torowisko. Jak wzrokiem sięgnąć, pociągu nie widać i nie słychać.
Dość szybko przed szlabanem zbiera się jednak mały tłumek. Każdy przychodzący staje przed wyborem - przejść, czy nie przejść? Zrazu pojawiają się również pierwsi przechodzący śmiałkowie gotowi zaryzykować mandat (bo przecież nie życie), gdyby okazało się, że w zaroślach czyha patrol policji. Chwila napięcia... Nic się nie dzieje, nikt nie strzela, ziemia się nie rozstępuje, dzieci nie zastygają w bezruchu. Uf, oznacza to, że można przejść i przeżyć by o tym opowiedzieć. Kolejna chwila napięcia - czy pozostali ludzie przejdą? Czy kamyczek spowoduje exodus? Rozpoczyna się gorączkowa wymiana spojrzeń - jak postąpią w tej sytuacji ludzie podobni mnie - ci, z którymi się identyfikuję? Jak postąpią samce α, jak najatrakcyjniejsi w grupie?

Ostatecznie napięcie mija i nic się nie dzieje, ludzie stoją grzecznie jeszcze kolejne kilka minut, nim wreszcie rozpocznie się przejazd długiego składu towarowego liczącego bez mała kilkadziesiąt wagonów.


Czy wszyscy jesteśmy aż tak posłuszni przepisom i literze prawa? Czy każdy z nas, postawiony z osobna, jest osobą która nie przechodzi na czerwonym? Lub może jest to po prostu zasługa tego, iż pierwszy śmiałek nie pozwolił na to, by każdy mógł się z nim zidentyfikować (miał na sobie ramoneskę, kilkudniowy zarost i długie włosy) - gdyby przeszedł ktoś inny, czy cała historia skończyła by się odwrotnie? A może to po prostu zdrowy rozsądek?

* * *

Społeczeństwo tresuje nas do posłuszeństwa i konformizmu. Można przypuszczać, iż pewna potrzeba podporządkowania się normom i regułom społecznym jest w nas wrodzona. Jesteśmy zwierzętami społecznymi i moralnymi. W rezultacie na ogół odczuwamy pewien dyskomfort łamiąc normy społeczne, wyróżniając się i wychylając. Odczuwamy też silną potrzebę, by być tacy jak ludzie których uważamy za cieszących się w społeczeństwie podobnym statusem jak my. Dbamy o postawy nie tylko swoje, ale także i *innych. Śmiałków, którzy mimo wszystko gotowi są poważyć na odmienne myślenie, mowę i uczynki poddajemy ostracyzmowi. Zaczyna się od zaniepokojonych spojrzeń i delikatnych prób perswazji - żartujesz, chyba naprawdę tak nie myślisz? Kiedy to nie poskutkuje, sytuacja staje się trochę poważniejsza - najwyraźniej mamy do czynienia z jakimś d y s y d e n t e m. Uruchamiamy wtedy mechanizmy mające na celu ośmieszenie i wykpienie problemu (niezależnie od Twoich i moich poglądów - właśnie w ten sposób rozmawia się w telewizji z Januszem Korwinem-Mikke). Jeśli i to nie wystarcza, repertuar środków perswazji powiększa się o twarde namowy i werbalną agresję. W ostateczności zawsze pozostaje całkowite wykluczenie. Nie chcemy Cię tu - zabierz swoje zabawki i znajdź sobie inną piaskownicę.

Duże zwierzę + małe miasteczko = wielki kłopot. Piękny film (Polska 2000, reż. Jerzy Stuhr) do obejrzenia tutaj na stronie TVP. Przy okazji zwróć uwagę na mały skandal. Jak za chwilę zauważysz, do jego odtworzenia wymagany jest system Windows XP, 2003 Server lub Vista. Publiczna telewizja dostępna jest dla wszystkich Polaków, pod warunkiem, że zapłacą prywatnemu przedsiębiorstwu Microsoft spółka z o.o. kilkaset złotych za jego produkt - strona faworyzuje jednego dostawcę. Film powstał między innymi za Twoje pieniądze.

Naszą skłonność do podporządkowywania się - przejmowania zachowań i opinii pozostałych członków grupy nazywamy konformizmem. Konformizm działa na dwóch płaszczyznach - informacyjnej i normatywnej - lubimy wiedzieć dobrze i lubimy zachowywać się tak, by być akceptowanymi. O sile tej potrzeby mówią dwa klasyczne eksperymenty.

Wyobraź sobie, że wyraziłeś zgodę na udział w eksperymencie psychologicznym. W rezultacie, wraz z dwoma nieznanymi Ci osobami siedzisz w bardzo ciemnym pomieszczeniu i obserwujesz wyświetlany punkt światła. Wszyscy jesteście proszeni  o określenie kierunku w którym światełko się porusza i odległości jaką przebywa. Swoje opinie wypowiadacie na głos. Innymi słowy, opowiadasz o tym, co widzisz.
Czyż nie?

Po pierwsze, świetlny punkt wcale się nie porusza - złudzenie ruchu to zjawisko tzw. efektu autokinetycznego (nasz mózg *patrzy na świat w sposób bardzo daleki od doskonałości, to po prostu jeden z przykładów). Po drugie, osoby które oceniały przesunięcie indywidualnie wykazywały znacznie większą rozpiętość wyników. Uczestnicy pracujący w grupach podawali wyniki znacznie bliższe średniej a ich oceny były do siebie bardzo zbliżone.

Właśnie takie badanie przeprowadził w 1953 roku turecki naukowiec Muzafer Sheriff. Okazuje się, że w sytuacji niepewności, kierujemy się informacjami od innych ludzi - wrócimy do tego. Najciekawsze jest jednak to, że wpływ innych osób utrzymywał się nawet w sytuacji, gdy po upływie czasu badani ponownie ponownie brali udział w eksperymencie - tym razem indywidualnie. Zaobserwowano, iż efekt ten utrzymuje się nawet do roku. Po jednym eksperymencie. Co więcej, w pewnej wersji badania kolejno wymieniano wszystkie osoby w grupie - nowi podchwytywali i przyjmowali obowiązującą w danej grupie normę, tak, że przetrwała ona samą grupę - istniała nawet, gdy wymieniono wszystkich jej członków. Można pokusić się o wniosek, iż podobny mechanizm może dotyczyć tego, czego uczymy się na przykład w rodzinie i wyjaśniać popularność religii - dzięki niemu wszyscy wiemy, że Bóg istnieje.

Raz jeszcze wyobraź sobie udział w eksperymencie psychologicznym. Przybywasz do wskazanej sali i stwierdzasz, iż najwyraźniej jesteś jedną z ostatnich osób - prawie wszystkie miejsca są już zajęte. Zajmujesz swoje i oczekujesz na rozpoczęcie doświadczenia. Okazuje się, iż polegało ono będzie na porównywaniu długości odcinków które razem oglądacie. Nic prostszego. Dokonujecie tego kolejno udzielając odpowiedzi. Pierwsza próby przebiegają wzorcowo, wszyscy są zgodni. W czwartej próbie dzieje się coś dziwnego - wszyscy uczestnicy jak jeden mąż udzielają... błędnej odpowiedzi. Twoja kolej zbliża się nieubłaganie, co robisz?

Eksperyment przeprowadził w roku 1940 Solomon Asch, co ciekawe, w odpowiedzi na eksperymenty Scheriffa, pozostali "uczestnicy" byli oczywiście podstawieni. Asch twierdził, iż sytuacje tak widowiskowego ulegania wpływowi grupy są możliwe tylko wtedy, gdy nie wiemy wszystkiego - prawda miała nas wyzwalać. Wyniki przeszły jego wyobrażenia. W zależności od wersji eksperymentu, 50-80% uczestników przynajmniej raz dostosowało się do zdania większości udzielając odpowiedzi błędnej. Ponad 30% badanych ulegała błędnym ocenom większości w co najmniej połowie prób krytycznych. Z drugiej strony, niektórzy nie dostosowywali się nigdy. Szanse na zachowanie własnego osądu wzrastały znacząco, gdy badanemu towarzyszył podobnie niepokorny uczestnik.

O tym jak bardzo jesteśmy posłuszni normom i wymogom społecznym opowiadały nam przez wiele lat również Allena Funta zabawy z ukrytą kamerą - biorący w nich udział ludzie zaprzestawali jedzenia hamburgera gdy nad kontuarem baru podświetlał się napis "nie jedz", piesi zatrzymywali się przed czerwonym światłem na chodniku, kierowcy zawracali na autostradzie na widok tablicy "Stan Delaware jest dziś nieczynny" a pasażerowie windy obracali się gdy obracali się wszyscy inni jadący nią ludzie. Autor bloga sam przeprowadzał eksperymenty na ludziach(!) w których przeskakiwali oni wyimaginowaną linkę "rozciągniętą" przez dwoje ludzi klęczących na podłodze lub zwiększał oglądalność niektórych plakatów poprzez wpatrywanie się w nie wraz z grupką ludzi.

The worst thing, and I see it over and over, is how easily people can be led by any kind of authority figure, or even the most minimal kinds of authority. A well dressed man walks up the down escalator and most people will turn around and try desperately to go up also... We put up a sign on the road, 'Delaware Closed Today'. Motorists didn't even question it. Instead they asked: 'Is Jersey still open?

Allan Funt, autor Candid Camera

Wszystko to wydaje się co najwyżej komiczne, bardzo łatwo jednak jest wyobrazić sobie konsekwencje tragiczne. O których następnym razem.

c.d.n.

grafika: kadry z filmu Duże zwierzę, © 1998 Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi za filmpolski.pl

0,7 is the new 90/60/90

drzazga jest tylko w oku patrzącego - suplement

Zapomnij o rzekomej przewadze idealnych wymiarów 90/60/90. Nigdy nie były nawet w modzie. WHR, waist-to-hip ratio, stosunek obwodu talii do obwodu bioder, jest najbardziej obiektywnym i kulturowo uniwersalnym wskaźnikiem atrakcyjności kobiecej sylwetki. Tak przynajmniej twierdzi psychologia ewolucyjna. U kobiet społecznie uważanych za najbardziej atrakcyjne wynosi on mniej więcej 0,7. Niektóre badania wskazują, że wynik ten jest odporny także na zeitgeist - preferencja występuje niezależnie od upodobania do obfitych/szczupłych kształtów. Mężczyźni (boys jak wiadomo will be boys) podświadomie oceniają przeze wszystkim potencjał płodności kobiety - kobiety o szerokiej miednicy znacznie łatwiej przechodzą bowiem ciążę i poród; co więcej WHR 0,7 koreluje z optymalnym poziomem estrogenów i dobrym zdrowiem, np. mniejszą podatnością na choroby układu krążenia i cukrzycę.

Męski idealny WHR to 0,9.

drzaga jest tylko w oku patrzącego

Jak pięknie kwitną chabry i maki a nawet mlecze! Nie nazywaj niczego CHWASTEM!

z murów Poznania

Wy, którzy mówicie językami - *kłamiecie. Kolejne wielkie kłamstwo to stwierdzenie:

Ta kobieta jest piękna!

Otóż jest piękna nie bardziej niż ten oto aksolotl

 lub ten przeuroczy osobnik gatunku blobfish:

Jeśli doszedłeś do wniosku, iż w poniższych kreaturach nie ma niczego pięknego, masz rację. Nie ma w nich niczego immanentnie pięknego, podobnie jak w ludziach. To, co nazywamy pięknem nie istnieje bez udziału patrzącego (a właściwie mieści się tylko w jego mózgu); nie istnieje też po prostu, po to, by cieszyć oko. Najlepszym przykładem są kwiaty. Obawiam się, że żaden z nas tak naprawdę nigdy nie widział kwiatu:

Tzw. ścieżki nektaru widoczne tylko w świetle ultrafioletowym
(znanym też jako pszczeli fiolet). Podobnie rzecz ma się
ze skrzydłami motylimi (zobacz, bo warto).

Atrakcyjność w oczywisty sposób istnieje tylko wewnątrz gatunku. Co więcej, służy określonym celom. Jest nośnikiem pewnego komunikatu. W wypadku kwiatów i bogactwa ich kolorów, podstawowymi odbiorcami przekazu są pszczoły i motyle (ja też w szkole podstawowej uczyłem się na katechezie, że kwiaty są piękne, by człowiek mógł docenić geniusz Stwórcy) - dzięki temu kwiaty są skutecznie zapylane i przekazują geny kwiatowej piękności kolejnym pokoleniom. Możliwe jest oczywiście celowe selektywne wyhodowanie przez człowieka takich kwiatów, które będą szczególnie cieszyć nasze oczy (i przy okazji, choć niekoniecznie, będą mniej atrakcyjne dla owadów) ale w naturze dzieje się to tylko przez przypadek. Podobnie piękny ogon pawia służy jako przekaz o treści: zobacz, jaki mam silny i zdrowy organizm, mogę pozwolić sobie na przeznaczenie sporych ilości zasobów i energii na utrzymanie taaakiego wielkiego i barwnego ogona, ja przecież nie mogę mieć żadnych pasożytów!
Mniej więcej.

Pójdźmy dalej. Ta szympansica jest prawdopodobnie piękna, z szympansiego punktu widzenia oczywiście. Choć mi nic do tego. Mózg samca szympansa rejestruje kluczowe bodźce i dokonuje ich oceny. Mogę przypuszczać, iż poszukuje oznak zdrowia i ewentualnych wskazówek mogących zdradzać obecność chorób - zaryzykuję tezę, iż piękna szympansica ma gęsta i lśniącą sierść, co znamionuje, iż jej organizm stać na to, by sobie na nią pozwolić. Dlaczego właśnie to obchodzi samca? Ponieważ szympansica będzie matką jego dzieci.

Co z człowiekiem? Ludzie tacy nie są, przecież! Być może nie, ale fakt jest taki, że matki ładniejszych dzieci opiekują się nimi dłużej i troskliwiej, zwracają też większą uwagę na ich potrzeby. Co gorsza, dzieci mniej ładne bardziej narażone są na maltretowanie. Uważa się niekiedy, iż to, że małe dzieci są takie słodkie wynika z konieczności zapewnienia im ochrony przed agresją ze strony dorosłych. To najwyraźniej działa (pięknie pokazuje to piękna scena z filmu *Ludzkie dzieci, notabene nadzwyczajny master shot, w której regularna wojna zamiera dookoła ostatniego dziecka na Ziemi). Wszyscy lubimy też malutkie zwierzątka - szczeniaczki sa przecież takie słodkie, o czym doskonale wie przemysł filmowy i w animacji zwierzęta są antropomorfizowane i obowiązkowo mają duże dziecięce oczy.

Niebagatelne znaczenie ma tu *sposób w jaki interpretujemy bodźce.

Oczywiście wszyscy wiemy sądzimy też, że ludzie ładni mają w życiu lepiej. W pewnych kwestiach, rzeczywiście. Jesteśmy bardzo podatni na efekt halo (aureoli, nimbu czy też Pollyanny) - osobom posiadającym jedną cechę pozytywną przypisujemy cały ich szereg; bardzo często dotyczy to atrakcyjności fizycznej i wpływa np. na wysokość wyroków sądowych. Tak, ładni siedzą krócej i rzadziej. Świat jest im życzliwszy - jeśli podzielić ludzi na grupy [uroda/płeć], najchętniej pomagamy atrakcyjnym kobietom. Nie tylko wtedy, gdy mamy z nimi bezpośredni kontakt - np. przez oddawanie żetonu pozostawionego w budce telefonicznej - ale też i wtedy, gdy najprawdopodobniej nigdy ich nie spotkamy, jak w wypadku odsyłania pocztą podań na studia pozostawionych na lotnisku (m.in. takie eksperymenty przeprowadzono). Ładnych uważamy także za bardziej kompetentnych społecznie - otwartych, asertywnych, pogodnych i łatwo nawiązujących kontakty. W dużej mierze tak właśnie jest, co częściowo tłumaczy efekt samospełniającego się proroctwa. Z drugiej strony, atrakcyjni czują, iż więcej im się od życia należy, są np. mniej cierpliwi, jeśli kazać im na siebie czekać. No cóż, mają wybór.

Jeśli myślisz, że tylko mężczyźni kierują się kryterium urody, jesteś w błędzie. Kiedy zapytać ludzi o wagę, jaką przykładają do urody osoby poznawanej w intencjach matrymonialnych, rzeczywiście, mężczyźni deklarują wiekszą. Jeśli to skontrolować i po prostu popatrzeć jak rzecz ma się w praktyce, kobiety postępują tak samo. Albo są mniej tego faktu świadome, albo mniej chętnie się do tego przyznają. Widać tez wzrost ich deklaracji w miarę zwiększania roli kobiet w życiu publicznym w społeczeństwach zachodnich. Z drugiej strony, kobiety zwracają uwagę na nieco inne kryteria. Ten sam mężczyzna ubrany w uniform sieci fast-foodów lub garnitur (+ megaakcesoria: elegancki zegarek i aktówka statusu™!) jest skrajnie różnie oceniany na skali na randkę-do łóżka-za mąż.

Powtarzaj za mną: Ta kobieta nie jest piękna,
piękno tkwi tylko w oku patrzącego. Chloe Armstrong
(Elyse Levesque), Stargate Universe. Zdjęcie przykładowe.
Ponieważ piękno nie mieści się nigdzie indziej
niż w oku i mózgu patrzącego,
wstaw wybrane przez siebie zdjęcie.

Dlaczego i po co to wszystko? Ponieważ "urodę" wyznaczają kryteria istotne dla naszej reprodukcji. Uroda kobieca to oznaki młodzieńczości i tym samym płodności (drastycznie malejącej wraz z wiekiem) a także zdrowia; uroda męska to symetryczność ciała (oznaka zdrowia), wysoki wzrost i inne oznaki wysokiego statusu w społeczności, mającego zapewnić potomstwu dobry start i dostęp do zasobów. Piękni są więc ludzie, których oceniamy jako dobrych kandydatów na partnerów w posiadaniu potomstwa. Jest to na ogół uniwersalne kulturowo - jesli wymienić się pomiędzy kulturami, oceniamy podobnych ludzi jako atrakcyjnych.

No dobrze, to jeden rodzaj piękna - piękno człowieka czy też uroda. Najlepiej zbadana. Warto wspomnieć jednak, że mamy podobne preferencje odnośnie np. piękna krajobrazów. Najlepiej, żeby zawierały: zróżnicowanie powierzchni, drzewa, widoczny horyzont, wodę i wiele dróg wyjścia. Bo takie były dla nas najkorzystniejsze. Badano także dziedziny estetyki i okazuje się, że nadal mamy podobne preferencje. Określone proporcje, symetryczność, harmonię układu przyjemnie stymulują nasze mózgi, tak są z różnych względów skonstruowane. To w nich mieści się to, co nazywamy pięknem. Powinienem był od razu skierować Cię do kogoś naprawdę kompetentnego w tej kwestii, ale lubię zajmować Twój czas i dlatego dopiero teraz przedstawiam Ci kogoś, kto opowie Ci o tym w przyjemny sposób. Dan Denett w Milutki, słodki, seksowny, zabawny.

grafiki:

aksolotl - grafika w domenie publicznej dzięki 岡部碩道, za WikiCommons 

blobfish - grafika © Greenpeace, użyte za pozwoleniem z uznaniem autorstwa
kwiat - Plantsurfer, grafika na licencji  GFDL (*treść licencji),  za WikiCommons 
szympansica - derekkeats
Chole Armstrong - © MGM Studios, zdjęcie promocyjne

0,41% normy

Normalni nie zostali jeszcze zbadani, głosi stare porzekadło. Inne mówi, iż każdy skrywa jakieś szaleństwo. Ci, którzy twierdzą, iż ich to nie dotyczy, mają je co najmniej dwa. Otóż owa mityczna normalność od której wolelibyśmy się zbytnio nie oddalać (a przynajmniej tak każą nam wierzyć pewne partie polityczne) jest w dużej mierze kwestią statystyki, tego, co ludzie powiedzą i dobrego samopoczucia. W praktyce - w zależności od kontekstu, normalność zdefiniować można jako zdanie większości lub moje własne zdanie.

Normy w psychopatologii zmieniały się na przestrzeni dziejów. Od czasu do czasu poddawane są aktualizacji, żeby usunąć niedociągnięcia i uwzględnić nie tylko najświeższe dokonania naukowe ale także zeitgeist. Spotykasz dookoła siebie wielu XIX-wiecznych szaleńców, ludzi, którzy dziś z mniejszym lub większym trudem wpisują się w obowiązujące normy. Z drugiej strony, za wiele zachowań które przejawiamy i postaw które prezentujemy, nawet się nad tym nie zastanawiając, moglibyśmy kiedyś *spłonąć na stosie lub skończyć w zakładzie dla obłąkanych. Niejednokrotnie zdarzało się, że normy tworzyli ludzie sprawujący nad ludźmi pewną władzę i pragnący ją ugruntować, by wspomnieć tylko legendarne stalinowskie psychuszki dla myślozbrodniarzy (podobne przypadki zdarzają się jakoby w Chinach, zdarzały np. w USA; uznanie kogoś za niepoczytalnego to wszak doskonały sposób na zdyskredytowanie go w oczach opinii publicznej), popełniony przez dra Samuela Cartwrighta artykuł o Chorobach i fizycznych osobliwościach rasy murzyńskiej (nękanej przez takie schorzenia jak zaburzenie odczuć zmysłowych w czasie karania chłostą i nieprzemożona irracjonalna chęć ucieczki) czy będący patologią do roku 1973 homoseksualizm.

Jednym z takich stosowanych w praktyce kryteriów normalności są normy kliniczne. W dzisiejszych czasach w powszechnym użytku (również w Polsce) jest opracowany przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne zbiór kryteriów znany jako DSM-IV-TR (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, wersja IV z poprawkami), zawierający opisy, definicje i klasyfikacje ponad 200 przypadłości. Na rok 2012, oprócz globalnej zmiany świadomości, przewiduje się także ukończenie prac nad piąta wersją klasyfikacji. Pierwszą opracowano na bazie statystyk ze szpitali psychiatrycznych w roku 1952.

angielskojęzyczna wersja DSM-IV

Jeśli wierzyć danym prezentowanym przez (ostatnio zajmującą się jakoby planowaniem ludobójstw na skalę globalną) Światową Organizację Zdrowia, jedna czwarta populacji dotknięta jest jakąś formą zaburzenia psychicznego. Choć nasuwa się skojarzenie z pewną znaną zależnością pomiędzy ilością ludzi i paragrafów, dalsze statystyki mówią o 400 milionach osób cierpiących z powodu schorzeń mózgu i chorób psychicznych. Zeitgeist jest dziś taki, że panuje moda na zaburzenia afektywne (S.A.D., depresja, zaburzenie afektywne dwubiegunowe, por.: *Zatańcz ewolucję), uzależnienia, zaburzenia osobowości i lękowe. Lubujący się w rozumieniu świata dzięki statystykom będą mieli ucztę intelektualną (dane dla Wielkiej Brytanii za rok 1999): 20% dorosłych w jakimś momencie swojego życia cierpi na zaburzenia psychiczne, 40% porad lekarskich dotyczy schorzeń natury psychicznej, 55% dorosłych było/będzie w depresji, 5-10% młodych ludzi ma zaburzenia osobowości, około 5% jest uzależniona od alkoholu. Nie udało mi się dotrzeć do danych dla naszego kraju.

Niekiedy spotkać się można z zarzutami o tworzenie schorzeń ponad potrzebę - wszystko za sprawą i w imię interesów lobby psychologicznego* lub psychiatrycznego uzasadniającego w ten sposób swoje istnienie (DDA, DDRR) a także amerykańskiego Big Pharma (np. niedawne restless vagina syndrome). Wieść gminna niesie - nie kpię, Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne ma swoje za uszami, najpierw stosunkiem głosów 60:40 ledwie przegłosowało uchwałę zakazującą psychologom współpracy przy torturach, potem zaś ją anulowało - że te dwie instytucje blisko współpracują przy wynajdywaniu nowych sposobów na szkodzenie ludziom.

zobacz też: eksperyment Rosenhana (oryginalna publikacja) w którym zatarła się granica pomiędzy zdrowymi i chorymi.

Należałoby jeszcze dodać, że z punktu widzenia psychologii klinicznej, zaburzeniem nazywa się te odchylenia od normy, które spełniają kryteria powodowania cierpienia, nieprzystosowawczości, irracjonalności, nieprzewidywalności, niekonwencjonalności (rzadkości statystycznej), powodowania dyskomfortu obserwatora i naruszania standardów moralnych i społecznych. Żadne z tych kryteriów nie jest warunkiem koniecznym lub wystarczającym, wiele z nich sprawia wrażenie bardzo subiektywnych. Nienormalność jest więc w oku patrzącego.

Podchodząc problem od drugiej strony jest niewiele łatwiej. Istnieje bowiem kilka ujęć zdrowia psychicznego. Najpowszechniej definiuje się je jako:

stan dobrego emocjonalnego samopoczucia, umożliwiającego sprawne funkcjonowanie w społeczności, rozwój osobowości i uzyskiwanie satysfakcjonujących osiągnięć.

Zdolność do zaspokajania własnych potrzeb, rozwiązywania *problemów życiowych i skutecznego realizowania naszych indywidualnych i społecznych zadań to inna próba ujęcia tego samego. Zygmunt Freud zwykł z kolei mawiać, iż zdrowie człowieka definiuje jego zdolność do kochania i pracy (amora et labora?).
Jako ciekawostkę wymienić można także definicję A. Antonovsky'ego. Traktuje ona zdrowie psychiczne jako postawę wobec świata polegającą na postrzeganiu go jako zrozumiałego i możliwego do racjonalnego zrozumienia, sterowalnego - takiego w którym mamy wpływ na to, co się wokół nas dzieje i potrafimy sobie z tym poradzić, oraz sensownego - wartego zaangażowania. Jeśli przeczytasz ją kilka razy, może udać Ci się dostrzec w nie to, co szczególnie przypadło do gustu niektórym wojującym ateistom.

* * *

Normalność jest też oczywiście zdeterminowana kulturowo, nad czym nie trzeba się chyba zbytnio rozwodzić. Mieszkańcy Afryki cierpią na schorzenia psychiczne które Ciebie najprawdopodobniej nigdy nie dotkną, Twoi współplemieńcy z Europy jeszcze niedawno masowo chorowali na nerwice seksualne (u kobiet powodowane przez oszalałą macicę). Społeczeństwa krajów kulturowo buddyjskich swoją niższą statystykę przestępstw z użyciem przemocy (zasługa buddyjskiej filozofii?) rekompensują większą ilością zaburzeń na tle nerwicowym. Znanym w Azji schorzeniem jest też np. taijin kyofusho - nieprzemożony lęk jednostki przed możliwością, iż jej ciało lub zachowanie w jakikolwiek sposób wprawia innych ludzi w zakłopotanie.

Określenie skrajnie relatywna musi paść względem normalności prędzej, czy później w tym kontekście. Normalność to także sposób przystosowania się do wzorców funkcjonowania panujących w danej kulturze, najczęściej wynikających ze względów praktycznych. Mężczyzna ubrany jedynie w wykonaną z pędów roślin tutkę osłaniającą penisa skazany zostałby prawdopodobnie za ekshibicjonizm, jest to natomiast częsty obrazek w niektórych lasach naszej planety. Z kolei...

Masajowie uważają, iż mycie wodą naczyń do mleka daje mleku przykry zapach; dlatego myją te naczynia w krowim moczu. 

za Miską do mleka (gorąco polecam), za Kopalińskim

* * *

Jest też normalność wynikająca z prawideł statystyki (normalność nie nie jest kwestią statystyki, chciałoby się odpowiedzieć G. Orwellowi). Definiujemy ją dokonując pomiaru danej cechy w danej populacji. Bardzo wiele wielkości mierzonych w przyrodzie rozkłada się w sposób, który nazywamy rozkładem normalnym (tudzież rozkładem Gaussa lub krzywą dzwonową). Wygląda to tak:

Narysuj mi normalność. Strzałką oznaczono normalność. Powinieneś zobaczyć jak wygląda, kiedy zrobić ją ładnie.

Przykładem cechy, które rozkładają się sposób przybliżony do rozkładu normalnego w populacji ludzi jest iloraz inteligencji lub wzrost. Do wyników przykładamy ramkę ukształtowaną na podstawie tego co wiemy o tym, jak jest zazwyczaj (dzięki poprzednim pomiarom) i już wiemy, kto załapał się na normalność a kto na dewiację. Działa to w ten sposób: istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo, że Twój wynik testu inteligencji mieści się w odległości jednego standardowego odchylenia** (oznaczanego σ - małą sigmą) od najbardziej prawdopodobnego wyniku - wartości oczekiwanej (100 w wypadku IQ - tyle wynosi średni iloraz inteligencji). Dotyczy to większości ludzi, dokładniej +/- 68% populacji. To ludzie normalni. Przeciętni, zwykli (w potocznym rozumieniu tego słowa). Ich IQ mieści się w przedziale 85-115. Jeśli twój wynik jest w zasięgu drugiej sigmy w lewo, wiedz, że jesteś w mniejszości i Twoja inteligencja jest niższa niż przeciętna. Jeśli w trzeciej, zdecydowanie nie jest jesteś normalny wedle przyjętego kryterium. W wypadku IQ, oznacza to upośledzenie umysłowe i dotyczy to około 4% populacji. Analogicznie, patrząc w prawą stronę, mamy do czynienia z inteligencją ponad przeciętną i wybitnie wysoką.
To kwestia wyniku który uzyskałeś i skonstruowanych w oparciu o inne statystyki ramek, które przyłożono.

Przeciętny wzrost dla Twojego gatunku wynosi od 1,5 do 1,8 metra. Oczywiście znajdą się pośród nas ludzie wyżsi i niżsi których część z nas uzna za nadzwyczaj wysokich i nadzwyczaj niskich. To naturalne. Resztę uznawać będziemy za normalnego wzrostu, zgodnie ze standardami ustalonymi na podstawie wzrostu ludzi, których widzieliśmy wcześniej.

Sam przenieś analogię na zdrowie psychiczne.

* * *

Miałem zamiar pokazać Ci, że normalność to pojęcie podejrzane, w wysokim stopniu względne, bardzo zależne od kontekstu i mocno arbitralne. Mam nadzieję, że mi się to udało i będziesz dzięki temu bardziej świadomie używać tego słowa.

Czy więc Ty jesteś normalny? Istnieje całkiem spora szansa, że można o Tobie powiedzieć, że nie jesteś nienormalny. Cała reszta zależy już od Ciebie.

* w skali złowrogości wciąż za lobby homoseksualnym i daleko w tyle za pedofilskim

** odchylenie standardowe jest pierwiastkiem kwadratowym z wariancji, czyli średniej arytmetycznej kwadratów odchyleń wartości od wartości oczekiwanej (średniej). Innymi słowy, pokazuje jak bardzo wyniki odbiegają od średniej.

grafika przedstawia fragment instalacji Kateriny Mistal Pozoranci