ostatni wpis na blogu

...wywołał pewne poruszenie. Warto go sobie przypomnieć, podobnie jak *wpis w którym dostało się zmysłowi wzroku. Dziś bowiem, na warsztat weźmiemy kolejną z podstaw spójnego obrazu Ciebie. Twoje wspomnienia.

Twoje wspomnienia mogą być fałszywe

Po części. Pamiętamy rzeczy które nie miały miejsca a te których byliśmy świadkami aktywnie interpretujemy, nie mając o tym pojęcia. Nasz mózg jest leniwy poznawczo i nie znosi niekonsekwencji. A nasze poczucie "ja" opiera się między innymi na zapamiętanych doświadczeniach, wzorcach postępowania i upodobaniach. Działa to także w drugą stronę, bo na odbiór nowych doświadczeń wpływa to, co już wiemy.

Wynika z tego niemały ambaras i moja nieufność wobec instytucji świadka naocznego.

* * *

Nie tak znowu trudno zaszczepić nam fałszywe wspomnienia, co wykazały przeprowadzone przez Elizabeth Loftus i jej studentkę Jacqueline Pickrell badania. Uczestnikom eksperymentu przedstawiono po cztery krótkie opisy zdarzeń z ich dzieciństwa, dostarczone jakoby przez członków rodziny badanego. Było to prawdziwe w trzech wypadkach, czwarta historia dotyczyła rzekomego zaginięcia z centrum handlowym (w wieku pięciu-sześciu lat, badany miał w takim miejscu na dłuższy czas zniknąć z oczu rodziców, by ostatecznie zostać do nich doprowadzonym przez nieznaną starszą osobę). Była całkowicie fałszywa. Innymi słowy, badanym dano do zrozumienia, iż ich rodziny są przeświadczone o prawdziwości wydarzenia z ich życia którego oni nie mieli prawa sobie przypomnieć. 25% osób potwierdziło tę historię. Część z nich opisywała nawet bardzo dokładne szczegóły zdarzenia. Choć eksperyment spotkał się z zarzutami metodologicznymi, kilkukrotnie powtarzano go na różnych grupach wiekowych. Z podobnym skutkiem.
(sprawozdanie z badań)

Eksperymenty przeprowadzone przez Henry'ego Roedigera pokazują także, że w niektórych sytuacjach gotowi jesteśmy pamiętać rzeczy, które pamiętają inni (choć nigdy nie miały one miejsca) - o szczegóły przedstawionej na taśmie filmowej sceny pytano dwóch badanych. Diabeł tkwił w tym, że jeden z nich był podstawiony i udzielał fałszywych informacji. Skłonność do potwierdzania fałszywych informacji rosła w miarę, jak krótszy był czas oglądania filmu. Innymi słowy, kiedy nie możemy polegać na sobie, chętnie polegamy na innych, zwłaszcza, jeśli mówią do rzeczy.
(sprawozdanie z badań)

Ta sama Elizabeth Loftus przeprowadziła swego czasu inne badanie, w których studentom pokazano krótkie filmy przedstawiające wypadki samochodowe. Następnie poproszono ich o udzielenie odpowiedzi na kilka pytań dotyczących zdarzenia. Jedno z nich, kluczowe dla badania, miało kilka wersji. Dotyczyło ono szacowanej przez ankietowanego prędkości jaką miały samochody, kiedy doszło do wypadku. Różne warianty pytania wyglądały tak:

About how fast were the cars going when they collided [zderzyły] into each other?
About how fast were the cars going when they smashed [roztrzaskały] into each other?
About how fast were the cars going when they bumped [stuknęły] into each other?
About how fast were the cars going when they hit [uderzyły] each other?
About how fast were the cars going when they contacted [zetknęły] each other?

Podawane prędkości różniły się w zależności od wersji pytania które zadano danej grupie. Wynosiły one:

smashed - 40.8 m/h
collided - 39.3 m/h
bumped - 38.1 m/h
hit - 34 m/h
contacted - 31.8 m/h

...czyli szacowana prędkość wzrastała wraz z intensywnością danego słowa.

Druga cześć eksperymentu była znacznie bardziej spektakularna. Grupie 150 studentów pokazano okołominutową sekwencję filmową w której znalazła się czterosekundowa scena wypadku samochodowego. Następnie, badanych podzielono na trzy grupy i poproszno o wypełnienie kwestionariusza podobnego do użytego w pierwszym eksperymencie. W dwóch grupach pojawiło się pytanie o szacunkową prędkość (użyto wersji z smashed i hit), trzecia grupa stanowiła grupę kontrolną. Kluczowe dla badania pytanie brzmiało: Czy na miejscu zdarzenia było potłuczone szkło?
16 (do 34) osób z grupy smashed przywołało w swoich wspomnieniach potłuczone szkło. Wynik ten wynosił 7 i 6 osób dla grupy hit i kontrolnej. Żadnego potłuczonego szkła oczywiście nie było.
(sprawozdanie z badań)

Kolejnym przykładem wpływu na zapamiętywanie post factum jest efekt przyćmiewania wspomnień przez opis słowny. Badanym (prawdopodobnie studentom) pokazano film przedstawiający napaść. Uczestników z jednej grupy poproszono o szczegółowe opisanie wyglądu napastnika, tym z drugiej zlecono zadanie niezwiązane z wydarzeniem. Kiedy poproszono ich o wybranie zdjęcia napastnika spośród innych, skuteczność pierwszej grupy wniosła 38%, podczas gdy drugiej 64%.
(o badaniach)

Statystyki amerykańskich sądów pokazują, iż 45% niesłusznie skazanych zostało uznanych za winnych właśnie dzięki zeznaniom naocznych świadków.

Część psychologów uważa, iż powyższe badania wyraźnie wskazują na to, że to, co nazywamy wspomnieniami to raczej tworzona na bieżąco rekonstrukcja wydarzeń aniżeli zapis przeszłości wiernie odtwarzany niczym z taśmy filmowej. Okazuje się także, że na jego formowanie się może mieć wpływ nawet sugestywny dobór słownictwa. Co więcej - kolejne badania na amerykańskich studentach (psychologia współczesna istnieje głównie dzięki nim) przeprowadzone przy udziale E. Loftus dowiodły, że wielokrotne wyobrażanie sobie wykonywania jakiejś czynności może spowodować, iż będziemy mieli trudności ze stwierdzeniem, czy wykonywaliśmy je naprawdę.

Dziś uważa się, że wiele wspomnień dotyczących wykorzystywania seksualnego w dzieciństwie mogło być zaszczepionych w znacznie późniejszym okresie.

* * *

Wiemy już nawet gdzie dokładnie powstają fałszywe wspomnienia. Ma to miejsce w aksonach należących do pęczka włókien kojarzeniowych, znajdujących się w obszarze mózgu znanym jako pęczek podłużny górny.

TV ZYIA FALSZYWE WSPOMNIENIA. Pęczek podłużny górny (ang. superior longitudinal fascicle), widoczny nad ciałem modzelowatym (corpus callosum). Za ulubionym podręcznikiem anatomii amerykańskich chirurgów.

Znaleźliśmy je dzięki badaniu przeprowadzonemu przez hiszpańskich naukowców (i amerykańską inkwizycję?), którzy wykazali, iż skłonność do tworzenia konfabulacji związana jest z budową substancji białej tej części mózgu. Badani studenci mieli za zadanie zapamiętać cztery listy składające się z czternastu słów powiązanych ze sobą znaczeniowo. Każdej liście przypisano także nieobecne na niej i znane tylko badaczom słowo-pułapkę. I tak na przykład, lista składająca się m.in. ze słów: fotel, stół, taboret i sofa miała przypisane słowo krzesło. Jak się już pewnie domyślasz, część studentów podawała krzesło jako słowo znajdujące się na liście. Neuroobrazowanie ich mózgów wykazało, iż ich połączenia neuronalne w pęczku podłużnym górnym były bardziej rozwinięte.

Okazuje się także, że mózg "ma świadomość" tego, że dane wspomnienie jest kłamstwem, baczy jednak, by nie dotarło to do "naszej" "świadomości". Badania przeprowadzone przy użyciu funkcjonalnego magnetycznego rezonansu jądrowego (fMRI) wykazują, że przywoływanie wspomnień prawdziwych uaktywnia hipokamp, obszar mózgu silnie związany z pamięcią i pola mowy, w sytuacji gdy o wspomnieniach opowiadamy. Opowiadanie o historiach będących wspomnieniami fałszywymi (mimo, iż my uważamy je za prawdziwe) aktywuje dodatkowo oczodołowo-czołową część kory mózgowej (ang. orbitofrontal cortex), pełniącą funkcję (jak to zwykle w wypadku mózgu bywa - między innymi) strażnika i modulatora naszych zachowań - osoby u których jest ona uszkodzona przejawiają zachowania powszechnie uznawane za nieakceptowane. Co ciekawe, u mężczyzn obszar ten jest mniejszy niż u kobiet.

Podsumowując. Twoje wspomnienia stanowią tak naprawdę układankę, której elementy są pieczołowicie składane przez Twój mózg, tak, aby zachowywały wewnątrzną spójność i zgodność z pewnymi schematami poznawczymi. Na ich kształt mogło wpłynąć wiele wydarzeń których udziału nawet sobie nie uświadamiasz. Co więcej - każde sięganie do nich pamięcią powoduje konieczność ich ponownej rekonstrukcji. Gdy komuś o nich opowiadamy, z oczywistych wzgledów nie odtwarzamy dokładnie tego, co "pamiętaliśmy". Selekcjonujemy informacje, coś pomijamy, być może ubarwiamy... Kreujemy je na nowo. Kiedy do nich następnym razem sięgniemy, nie będą już tym samym. Nigdy do nich nie wrócimy.

grafika:
fragment atlasu anatomii Henry'ego Graya - grafika w domenie publicznej, za WikiCommons

świat jakim go znasz nigdy nie istniał

A przynajmniej nie wyszedł nigdy poza Twoją głowę. Pokażę Ci kilka rzeczy które mogłeś już wiedzieć a których konsekwencji prawdopodobnie nigdy sobie nie uświadamiałeś.


To, co widzisz, to sześcian Neckera. To, co w nim takiego niezwykłego to to, że jest obrazem niejednoznacznym. W zależności od tego, co wybierzesz, będziesz mógł dostrzec dwie różne wersje sześcianu. Jeśli widzisz tylko jedną i nie wiesz o czym mówię - dwie możliwe podstawy to ściana najbardziej na lewo i ta na samym dole. A przecież istnieje tylko j e d e n rysunek i dwie prawidłowe możliwości interpretacji. Spojrzałeś kiedyś na to w ten sposób?
Wszystko to dzieje się w Twojej głowie. Pozbawienie rysunku elementów mogących wskazywać na umiejscowienie głębi skazuje Twój mózg - spodziewający się sześcianu - na samodzielną interpretację tego co widzi - w układzie linii udaje mu się dostrzec w rezultacie aż dwa prawdopodobne sześciany.

do poczytania o złudzeniach optycznych


Zapewne widziałeś w swoim życiu niejedną wieloznaczną grafikę, wiesz więc do jakich zabawnych sytuacji mogą prowadzić. Spektakularnym przykładem sytuacji, w której - z powodu niedostatecznej ilości informacji - mózg dorysowuje sobie resztę historii, jest popularna swego czasu grafika z obracającą się kobiecą sylwetką (zobaczysz ją tutaj). Kluczem do rozwiązania zagadki jest dwuwymiarowość postaci, czyli raz jeszcze brak wskazówek umożliwiających wskazanie tej "właściwej" interpretacji perspektywy. Kolejnym widowiskowym przykładem zaskakujących właściwości naszego mózgu jest iluzja wklęsłej twarzy. Jej rozwiązanie ma prawdopodobnie wiele wspólnego z naszą wrodzoną tendencją do odnajdywania w otoczeniu twarzy (nawet tam, gdzie ich nie ma: twarz na Marsie, Jezus na ścianie kamieniołomu, Michael Jackson na grzance) - informacje mówiące o pojawieniu się bodźców wyczerpujących znamiona schematu twarzy mają dla mózgu większą wagę niż te mówiące o wklęsłości.

Jednym z kluczowych argumentów niektórych zwolenników koncepcji inteligentnego projektu (i wszystkich innych oponentów teorii ewolucji) jest oko, wskazywane przez nich jako przykład narządu zbyt komplikowanego, by mógł powstać drogą doboru naturalnego. Kreacjoniści strzelają sobie jednak w stopę (by nie powiedzieć, że wsadzają palec w oko) - ewentualny Inteligentny Projektant nie popisał się w tym konkretnym wypadku, dokonując fuszerki przy projektowaniu oka kręgowców - jego "okablowanie", czyli nerw wzrokowy, umiejscowione jest "na wierzchu". Oko głowonogów, twór filogenetycznie odmienny, pozbawione jest tego feleru. Niedoskonałość owa, plamka ślepa, jest miejscem, gdzie nerw wzrokowy opuszcza oko i biegnie w stronę mózgu - jej obszar pozbawiony jest komórek światłoczułych i jest w rezultacie niewrażliwy na światło. Przypuszczam, że nie przypominasz sobie zbyt wielu sytuacji, gdy w polu widzenia dostrzegłeś dziurę. Pokażę Ci ją zatem.

Przysuń twarz do monitora. Zamknij jedno oko i wpatruj się w krzyżyk po lewej stronie. Nie zmieniając żadnego z powyższych warunków, zacznij powoli odsuwać się od monitora.

Co stało się z kropką? Udało Ci się trafić nią w obszar plamki ślepej, czym zmusiłeś mózg do dopowiedzenia brakującego szczegółu - najzwyczajniej w świecie wypełnił on lukę tłem do którego przywykł. Jak duża jest plamka ślepa? Na tyle, że odpowiadający jej obszar widzenia może pochłonąć obiekt wielkości kropki z powyższej grafiki. Zła wiadomość jest taka, że z wiekiem jej powierzchnia się powiększa. To nie koniec niedoskonałości naszego narządu wzroku - tylko dzięki aktywnemu retuszowaniu nie doświadczamy spowodowanych aberracją chromatyczną różnokolorowych refleksów i rozmazanych brzegów obrazów powstających na siatkówce. Naszą podejrzliwość powinien wzbudzić już sam fakt powstawania na siatkówce obrazu odwróconego, którego nijak nie dostrzegamy.

więcej fascynujących szczegółów o plamce ślepej
(uaktualnienie 24-07-2009 23:50): niesamowity przykład działania plamki ślepej - pozbaw naukowca głowy

Wiemy już, że mózg ma w zwyczaju zwyczaju majstrować nad postrzeganym obrazem i dopowiadać sobie to, czego potrzebuje. Udowodnimy teraz rzecz oczywistą - nie udaje nam się dostrzec wszystkiego co znajduje się w polu widzenia, niezależnie jak bardzo się staramy. Obejrzyj proszę film.

[Zaznacz tekst kursorem:]Zapewne nie zauważyłeś tańczącego niedźwiedzia który przewinął się przez boisko? Zobacz jeszcze pierwotną wersję eksperymentu. Otóż zasoby przetwarzania informacji jakimi dysponuje Twój mózg są skończone. W każdej chwili dociera do Ciebie 100 milionów bitów informacji w postaci bodźców dostarczanych ze zmysłów. Selekcja jest niestety konieczna - nieustannie dokonywane jest więc odfiltrowywanie bodźców uznanych za niepotrzebne w danej sytuacji.

Czas na bardziej spektakularny eksperyment (nie wykonasz go, jeśli mieszkasz w pojedynkę z dala od cywilizacji lub jesteś solipsystą).

Stań przed lustrem. Skup na chwilę wzrok na odbiciu lewego oka. Potem przesuń spojrzenie na prawe oko.

Wykonaj eksperyment i dopiero wtedy zaznacz tekst poniżej:

Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa nie udało Ci się przyłapać swoich gałek ocznych na poruszaniu się. Mogłeś co najwyżej zauważyć, iż nieznacznie drgnęły.

Sprawdź teraz jak wygląda sytuacji u Innego. Poproś kogoś o wykonanie podobnego ćwiczenia, obserwując jednocześnie jego gałki oczne.

To, że udało Ci się dostrzec podobny ruch u innej osoby dowodzi, że ruch ów nie jest ani zbyt szybki ani zbyt nieznaczny, by nie dało się go wychwycić gołym okiem. Właśnie spłatałeś figla swojemu mózgowi, niestrudzenie pracującemu nad tym, byś nie doświadczał chaosu związanego z brakiem ostrości podczas poruszania się gałek ocznych. W czasie wykonywania tego ruchu, następuje zmniejszenie aktywności kory wzrokowej (co stwierdzono obserwując zmniejszenie przepływu krwi w tym obszarze i osłabienie aktywności neuronalnej).

Czyżbyś jednak nie widział tego, co naprawdę dzieje się dookoła Ciebie?
Otóż widzenie nie jest wiernym odbiorem obiektywnej rzeczywistości a jedynie hipotezą postawioną przez nas mózg na temat tego, co dzieje się poza nim, weryfikowaną na podstawie danych pochodzących ze zmysłów.

W rezultacie, widzimy niekiedy rzeczy, które spodziewamy się zobaczyć. Na turystach odwiedzających słynne z posiadania własnego ostatniego dinozaura (ani jedno ani drugie - plezjozaury stanowią odrębny rząd gadów a domniemanych potworów z jezior żyje na świecie co najmniej tuzin) Loch Ness, przeprowadzono swego czasu proste doświadczenie. W czasie oprowadzania wycieczki, oczom podekscytowanych turystów ukazał się niezwykły obiekt. Kiedy po powrocie poproszono ich o narysowanie tego co widzieli, wielu z nich narysowało coś, co wyraźnie przypominało długą szyję i głowę znaną z domniemanych wizerunków Nessie. Jakież było ich rozczarowanie, gdy okazało się, że obiektem owym była plastikowa rura wystawiona ponad powierzchnię przez nurkującego członka ekipy przeprowadzającej eksperyment. Zobaczyli dokładnie to, co spodziewali się zobaczyć.

Co gorsza, nie możesz nawet powiedzieć, że wiesz jaki kolor ma widziany przez Ciebie przedmiot - nie jest prawdą stwierdzenie, iż dany przedmiot jest danego koloru - nie w obiektywnym sensie. Weźmy pomidor. Pomidor nie jest czerwony. Wszystko co wiemy na ten temat to to, że jego powierzchnia pochłania wszystkie składowe światła białego, poza falami o długości od 630 do 780 nanometrów, które oddziałują na neurony w tylnej części oka, połączone z neuronami w mózgu, gdzie interpretowane są jako coś, co w naszej kulturze nazywa się czerwienią. Czerwień istnieje tylko w Twojej głowie i na pewno nie jest cechą pomidora. Oczywiście, że w świetle innym niż słoneczne wyglądałby inaczej a różne kultury różnie definiują kolory (ale nie jest prawdą jest, że Innuici mają n określeń na barwę śniegu. To mit.)

* * *

Kolejny niebagatelny problem poznawczy dotyczy tego, że na ogół myślimy przy użyciu naszych umysłów, dzięki zastosowaniu słów. Znamy skończoną ilość słów, obciążonych naleciałościami języka i kultury w której żyjemy. Wraz ze wszystkim, co nabywamy w procesie socjalizacji - m.in. poprzez tradycję, tworzą się pewne ramy naszych wyuczonych wyobrażeń na temat tego, jak świat powinien wyglądać. Na ogół nie wykraczamy poza nie, a trzeba pamiętać, iż dla większości mieszkańców naszego globu są one różne od naszych. Świata doświadczamy dzięki zmysłom, które jak już wiesz, nie są zdolne do tego, by dosięgnąć żadnej obiektywnej rzeczywistości - umożliwiają nam jedynie stworzenie własnej prawdy która nie odzwierciedla jednak Prawdy głębokiej. Naszego własnego obrazu świata, który projektowany jest na zewnątrz jako iluzja rzeczywistości.

więcej o tym, jak mózg dokonuje percepcji otaczającego nas świata


grafiki: sześcian Neckera - na licencji GFDL 1.2 (treść licencji)

motyla noga!

...zdarza się nam niekiedy szpetnie zakląć w przypływie (czasem słusznego) gniewu. Czasami, w przypływie - też skądinąd słusznego - zażenowania, zdarza się również, iż żałujemy słów już wypuszczonych na świat, tłumacząc się, że poniosły nas emocje.

Ciało migdałowate w Henry Gray's Anatomy of the Human Body, znanym też jako Chirurdzy.

I o nich właśnie chciałbym ci opowiedzieć. O tym, jak bardzo wiele w naszym zachowaniu nie zależy od nas. Przedstawiam ci... ciało migdałowate. Corpus amygdaloideum.

Te dwa migdałki tkwiące w Twojej głowie, będące częścią układu limbicznego (odpowiadającego za zachowania i emocje) usytuowane głęboko w czeluściach Twojego mózgu, niejednokrotnie ratowały życia całym pokoleniom Twoich przodków, począwszy od momentu gdy stali się oni ssakami.

Po kolei jednak.
Jednym ze znanych nam zadań ciała migdałowatego jest nadawanie niektórym rodzajom bodźców płynących ze zmysłów, znaczenia emocjonalnego (dotyczy to przynajmniej emocji strachu). Rozpoznanie tych specyficznych bodźców (o których jeszcze pomówimy) powoduje uruchomienie reakcji emocjonalnej, przekładającej się na łańcuch reakcji fizjologicznych i zmianę zachowania. Ciało migdałowate jest też ośrodkiem pamięci emocjonalnej, prawdopodobnie niezależnej od pamięci deklaratywnej, czyli tej do której sięgamy przypominając coś sobie. Co już wkrótce okaże się kluczowe, c. migdałowate wpływa na pracę kory mózgowej (to szare i pomarszczone na wierzchu mózgu, z grubsza czyni gatunek ludzki tym, czym jest) a konkretnie na przebieg procesów poznawczych - kształtowania i flitrowanie informacji płynących ze zmysłów, pamięć i odtwarzanie informacji.

Nietrudno przewidzieć, że próbowano usuwania tej części mózgu u zwierząt i badano skutki jej uszkodzenia u ludzi. Ślepota emocjonalna, niezdolność do rozpoznawania emocji, brak emocjonalnych reakcji obronnych, obojętność emocjonalna, źle ukierunkowana aktywność seksualna, upośledzenie reakcji społecznych to te najbarwniejsze.

Czas podejrzeć ciało migdałowate i układ limbiczny w akcji.

Jest piękna i ciepła bezksiężycowa noc. Widzimy dwójkę młodych przedstawicieli człowiekowatych, którzy zdecydowali się na nocny spacer po parku. Wiosenna pora sprzyja takim zachowaniom. Nie są jednak sami. W pobliskich zaroślach dostrzegamy poruszenie i słyszymy szelest. Nie my jedni, jak się okazuje - nasi bohaterowie również zastygają w bezruchu. Domyślamy się, że ich wzgórze zmysłowe rozpoznało zaprogramowany ewolucyjnie schemat bodźców zwiastujących zagrożenie, takich jak niezidentyfikowany hałas w zaroślach w połączeniu z nocą... W rezultacie, bazując na własnych doświadczeniach, możemy przypuszczać, iż właśnie wzrasta częstość uderzeń ich serc, i bez tego niemała. W ich krwi - i tak już pełnej hormonów, pojawia się kolejny składnik - adrenalina, znana też jako hormon strachu, która ma za zadanie przygotować ich do walki lub do ucieczki. Będąc bliżej, dostrzeglibyśmy być może, iż jeży się sierść na ich ciele. Jeśli nie stało się tak wcześniej, ich źrenice rozszerzyły się do granic możliwości. Wzrosło ich napięcie mięśniowe. W sytuacji skrajnej, ich organizmy ułatwiłyby im ucieczkę poprzez zmniejszenie ciężaru ciała w sposób, który pozostawimy domyślności Czytelniczki.

Widzimy jednak, iż tym razem wszystko jest w porządku. Z zarośli wybiega kot. Nietrudno zauważyć ulgę u naszych bohaterów - nieomylnie zwiastuje ją nerwowy śmiech i ogólne ożywienie służące rozładowaniu napięcia mięśniowego.

Noc jest czasem zwiększonego zagrożenia - to właśnie wtedy uaktywniają się drapieżniki a nasz najważniejszy zmysł staje się prawie bezużyteczny. Nagły hałas nierzadko zwiastuje ich obecność, w rezultacie jesteśmy potomkami raczej tych osobników, które "wiedziały" , że lepiej sto razy uciec przed zwykłym kotem, niż jeden jedyny raz nie uciec w porę przed lwem jaskiniowym (który skądinąd bestią był nie lada). Nie wolno też zapominać, iż droga od bodźca zmysłowego do reakcji organizmu może - i w większości wypadków tak właśnie się dzieje - przebiegać bez udziału świadomości.

* * *

Wszystko to może i interesujące, ale z ciałem migdałowatym wiążą się jeszcze inne, dość istotne z punktu widzenia Twojego codziennego życia, kwestie. Zanim jednak do tego przejdziemy, zapomniałem powiedzieć Ci, iż tak naprawdę w Twojej głowie znajdują się trzy mózgi, składające się w istocie na jeden (znasz to skądś?). Są to:

• mózg gadzi (pień mózgu), utrzymujący podstawowe funkcje organizmu, takie jak oddychanie, pracę serca, reakcje odruchowe, postawę ciała...
• mózg paleossaków (m. emocjonalny, układ limbiczny), jak sama nazwa wskazuje, odpowiada za reakcje emocjonalne
• mózg słowny (kora nowa, m. myślący), specyficzna dla człowieka (ściślej - stopień jej rozbudowania jest właściwy dla człowieka, inne zwierzęta też ją posiadają), odpowiada za wyższe funkcje językowe, wyobraźnię, świadomą kontrolę nad zachowaniami, myślenie logiczne, planowanie i podejmowanie decyzji (+kilka innych ciekawych features których pewnie nie doceniasz)

Jak zauważasz, każdy z nich pochodzi z innego etapu rozwoju ewolucyjnego; są one uporządkowane hierarchicznie - mózg wyższy ma pewną ograniczoną zdolność do kontroli nad strukturami niższego rzędu, co na pewno nie oznacza jednak panowania nad nimi.

Konieczną i nieuniknioną konsekwencją takiej trójjednej budowy naszego systemu nerwowego jest niemożność sprawowania intelektualnej kontroli nad naszymi emocjami. Są one najzwyczajniej w świecie niezależne od naszej woli i nie istnieje sposób zmiany tego stanu rzeczy. Układ limbiczny i mózg słowny pracują równolegle na innych poziomach, używają "innych języków" i pracują we właściwy dla siebie sposób. My naprawdę nie kontrolujemy siebie pod wpływem emocji.

Dla przykładu - strach (jako reakcja, która wyczynia dziwne rzeczy z Twoim organizmem podczas oglądania horrorów i w sytuacjach zagrożenia) powstaje w układzie limbicznym, Twoje poczucie "boję się" powstaje w korze nowej. Możemy stać się świadomi strachu, ale on sam powstaje bez udziału naszej świadomości i absolutnie nie jest ona do tego konieczna. Mózg emocjonalny nie pracuje w słowach (używa innego języka operacyjnego), co przyczynia się do tego, iż uczucia są tak bardzo niewyrażalne przy ich użyciu.

Wszystko to na ogół funkcjonuje poprawnie. Problem zaczyna się wtedy, gdy zaprogramowane przez miliony lat ewolucji reakcje okazują się być nieskuteczne przy stawianiu czoła wyzwaniom stającym przed współczesnym człowiekiem, lubującym się w uprzykrzaniu sobie życia na najróżniejsze sposoby...

* * *

Zastanawiałeś się pewnie niejednokrotnie, dlaczego jest tak, iż sytuacja związana z negatywnymi emocjami, powoduje przywołanie innych takich sytuacji z Twojego życia, gdy podobne nieprzyjemność również miały miejsce. To także wynika z budowy Twojego mózgu podyktowanej korzyściami przystosowawczymi. A mianowicie, w sytuacji zagrożenia wskazane jest skorzystanie z doświadczeń, których nabyliśmy podczas wcześniejszych spotkań z podobnej natury bodźcem zwiastującym zagrożenie. Niestety. Powoduje to również, iż dostarczamy sobie kolejnych bodźców emotogennych, co powoduje pogłębienie się stanu emocjonalnego w którym i tak się pogrążąmy.

Nasza świadomość jest prawdopodobnie funkcją układu selekcjonującego informacje. Jako się rzekło, działalność ciała migdałowatego ma wpływ na przebieg procesów poznawczych - kształtowanie i filtrowanie informacji płynących ze zmysłów, pamięć i odtwarzanie informacji. Strach może wpływać na działanie struktur czołowych, będących prawdopodobnie siedzibą "pamięci operacyjnej", biorącej udział w tworzeniu naszej świadomości. W rezultacie, w sytuacji zagrożenia, koncentrujemy się na... zagrożeniu. Proste i logiczne, jako, że rozważanie menu dzisiejszej kolacji znacząco traci na znaczeniu w sytuacji gdy stajemy oko w oko z niedźwiedziem jaskiniowym.
Otóż z punktu widzenia przetrwania, istotne i wskazane jest również koncentrowanie całych dostępnych w danej chwili zasobów poznawczych na bodźcach związanych z zagrożeniem, co wiąże się z niezauważaniem tych pozostałych, w wyniku ich odfiltrowywania. Zjawisko to nazywa się myśleniem tunelowym i towarzyszy depresji, kiedy to cały świat poddany zostaje działaniu filtra odcienie szarości. Sytuację przetrwania reprezentuje tu problem, który jest przyczyną złego samopoczucia i to na nim skupiają się wszelkie wysiłki emocjonalne i intelektualne. Prawdą jest, że osoba w depresji nie dostrzega wyjścia z sytuacji - myślenie tunelowe skutecznie nie dopuszcza innych bodźców. Nie jest do tego zdolna, gdyż tak pracuje pewien nieskończenie skomplikowany organ w naszej głowie.

Zauważyłeś pewnie również, iż pod wpływem emocji, zacietrzewiamy się w naszych poglądach. Jak się pewnie domyślasz, za chwilę powiem Ci, że to także wynika z budowy naszego układu nerwowego. Mamy skłonność do upierania się przy tych informacjach, jako, że to im (z racji powiązania z sytuacją zagrożenia) przypisane zostało kluczowe znaczenie. Co w skrajnych przypadkach prowadzić może do zaburzeń paranoidalnych.

* * *

To, czemu zawdzięczamy naszą obecność tutaj, co zapewniło nam tymczasowy sukces w niekończącym się ewolucyjnym wyścigu, okazuje się w niektórych sytuacjach bardzo utrudniać nam życie, podobnie jak np. nasza wrodzona skłonność do podjadania (nasi przodkowie stawali w sytuacjach, gdy przez jakiś czas nie mieli dostepu do jedzenia, gromadzili więc zapasy) w połączeniu z upodobaniem cukrów i tłuszczy po części odpowiada za epidemię otyłości. Takie są już koleje ewolucji. Kolejne pokolenia być może przystosują się do nowych warunków, do tego czasu pozostaje nam jednak borykać się z owymi niedogodnościami.
Co z kolei pozwala zamyślić się nad tym jak bardzo nic prawie nie różni nas od zwierząt, które zwykliśmy uważać za tak bardzo nam dalekie.

Za wpis dzisiejszy wdzięczny jestem następującym osobom: P. D. MacLean, Ph.D. J. E. LeDoux i dr T. Czub. Z wyrazami szacunku.

grafika:
fragment atlasu anatomii Henry'ego Graya - grafika w domenie publicznej, za WikiCommons